بنیاد آموزش، ایمنی و پیش گیری از اثرات سوانح ( آپ )

منابع اصلی مدیریت امداد و نجات: 1- سوانح و رابطه آن باتوسعه و برنامه ریزی 2- برنامه ریزی و نقش آن در پیشگیری از سوانح

@سوانح طبیعی و غیر طبیعی@
نویسنده : حمید رضا موحدی زاده - ساعت ٤:٢۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٥/٦
 

طی سالهای اخیر در کشورهای توسعه یافته توجه به ایمنی شهروندان در طرحهای شهری به سرعت افزایش یافته و تامین آن تبدیل به یکی از اهداف مهم این طرح شده است.  

با وجود اینکه توجه به  این مساله در طرح های شهری کشورها اشکال و ابعاد مختلفی داشته است تامین ایمنی تبدیل به جزء جدایی ناپذیر طرحهای شهری شده است.

بر اساس برسی های بعمل آمده بر روی طرحهای توسعه شهری کشور به نظر می رسد این طرحها و برنامه ها آنچنان که باید و شاید به این امر توجه نداشته اند. بطوریکه درطرحهای شهری نیازبه توجه بیشتر به مسایل ایمنی شهروندان ، بویژه ایمنی در مقابل سوانح آتش سوزی همچنان احساس می گردد.

حال این سوال مطرح است که چگونه می توان ایمنی در مقابل سوانح آتش سوزی را در طرحهای توسعه شهری تقویت کردو بهبود بخشید؟


مقدمه :

یکی از مهمترین نیازهای هر شهروند ویا بازدید کننده از شهر ، ایمنی است. این مساله بنیادی ترین خدمتی است که باید توسط دولت یا شهر داریها ارایه شود. شهرها توسط خطرات گوناگونی تهدید می شوند که یکی از آنها خطر آتش سوزی است. برنامه ریزی برای بکارگیری روشهای مختلف جهت مقابله با سوانح می تواند گام موثری در جهت کاهش خطرات بشمار رود.به عنوان مثال روشهای پیشگیری از سوانح آتش سوزی درصددجلوگیری از بروز سانحه وکاهش خطرات ناشی از آن است. اما اینکه در هر کشوری برنامه ریزی شهری تا چه حد و به چه شکل  از این ابزار استفاده کند به نوع نظام سیاسی ، اجتماعی واقتصادی حاکم بر آن کشور بستگی دارد. از آنجاییکه معمولا نظام اجتماعی وسیاسی مسلط بر جامعه در این رابطه تصمیم گیرنده است در کشورهای مختلف روشهای متفاوتی برای مقابله با آتش سوزی مورد استفاده قرار می گیرد. 

خطرات وتهدیدها در شهرها:

بحث ایمنی در برنامه ریزی شهری درسالهای اخیربسیارموردتوجه بوده است. امروزه انجمن های علمی مختلفی که از اعتبار جهانی برخوردارند درحال تحقیق روی موارد ایمنی شهری هستند ازجمله این انجمن ها می توان به انجمن بین المللی برنامه ریزان شهری و منطقه ای اشاره کرد.این انجمن که متشکل از برنامه ریزان متخصص است،در سال 1965میلادی تاسیس شده است. هدف این انجمن گردهم آوردن برنامه ریزان شهری ومنطقه ای با سابقه وحرفه ای است. این انجمن که یک سازمان غیر دولتی است بوسیله یونسکو، سازمان ملل وشورای اروپا تایید شده و مقر آن در لاهه است.

این انجمن در کنگره های مختلف به جایگاه خطر و ایمنی در برنامه ریزی شهری پرداخته که این خود بیانگر اهمیت موضوع در برنامه ریزی شهری است . بررسی های بعمل آمده نشان می دهد که در بیشتر مناطق شهری در سراسر دنیا ،ساختمان سازی به سطح استاندارد نرسیده ،بصورتیکه مناطق آسیب پذیر بیشتر شده اند وتوسعه غیر قانونی، شهرها را به مناطق پر خطر تبدیل کرده است.

جوامع در مناطق پر جمعیت با ساختمانهای ضعیف، بسیار آسیب پذیر شده اند ودر معرض آسیب های ناشی از فرسایش محیطی ،آتش سوزی ،سیل وزمین لرزه قرار گرفته اند. از طرف دیگر توسعه شهرنشینی به طرز فجیعی سبب افزایش آسیب پذیری جوامع انسانی گردیده است.زیرا به موجب آن برخی جوامع مجبورند در مناطق نا استوار مانند اطراف تپه ها که مستعد به رانش زمین هستندیا در زمینهای با کیفیت پایین که خطر تخریب ساختمانها در آنها وجود دارد سکنی گزینند.

حوادث و بلایا از قبیل آتش سوزی ،زلزله ،تخریب و فرو نشستن ساختمانها یا تخریب های محیطی ممتدکه آهسته تر اتفاق می افتد ،باعث از دست رفتن زندگی و وارد آمدن آسیب های جدی به افراد می شوند. همچنین درصد قابل توجهی از مردم نیز در مناطق حاشیه ای با حداقل خدمات شهری و لوازم  زیر ساختی زندگی می کنند.این جوامع عمدتا در معرض خطراتی هستند که گاهی منجر به از دست دادن مکان زندگی وگاهی جان آنها می شود. خطرات عمده ای که ساکنین شهر ها را تهدید می کنند ،می توان به صورت ذیل طبقه بندی نمود:

- سیل

- آتش سوزی

- برق گرفتگی

- اپید می ها

- تند با د

- فرو نشستن وتخریب ساختمانها

- زمین لرزه

- جرم و تبهکاری

در شهرهایی که از بلایای طبیعی چون سیل ، زلزله یا اپیدمی ها رنج می برند ، آسیب پذیری در مقابل بلایای طبیعی با دخالتهای نامناسب و بی موقع بشر افزایش یافته است . آتش سوزی یکی از رایج ترین حوادثی است که بخصوص در مناطق شهری رخ می دهد و علت اصلی آن بروز مواد قابل اشتعالی است که در ساختمانها یا مناطق اطراف نگهداری می شوند .

 طرحهای شهری و ایمنی شهروندان :

در شهرهای دنیا جهت مقابله با آتش ، مطالعاتی در زمینه طرحهای شهری و جایگاه ایمنی صورت گرفته که به شکل های گوناگون سعی درمقابله با حوادث دارند . اینگونه طرحها را میتوان بصورت ذیل تقسیم بندی کرد:

- طرحهای ویژه که به آتش سوزی بصورت اختصاصی توجه دارند .

- طرح هایی که ایمنی در مقابل آتش سوزی یکی از اجزی آنهاست .

- طرح هایی که به امداد و نجات توجه دارند .

- طرح هایی که علاوه بر پیشگیری ، امداد و نجات را هم در نظر می گیرند .

 1- طرحهای ویژه :

الف / طرح جامع آتش :

این طرح جهت ارائه خدمات اورژانسی در زمان بحران و آتش سوزی به جامعه بوده و نشان دهنده نحوه همکاری سازمان آتش نشانی و دیگر ارگانهای شهری در زمان بحران است . طرح شامل پیشنهادات ویژه و چگونگی ارائه خدمات در سطوح مختلف است . در این طرح جنبه های امداد و نجات در هنگام بروز سوانح آتش سوزی مدنظر قرار گرفته و در این راستا با هماهنگی بین ادارات مختلف به عملیات امداد و نجات در هنگام بروز حادثه نظم داده می شود .

ب / طرح جامع جلوگیری از آتش :

این طرح درصدد بازنگری و بهبود برنامه های ایمنی بمنظور پیشگیری از وقوع حریق در شهر است و طی آن ، نیازمندیهای خاص مشخص میگردد . ضمناَ در طرح اشاره میشود که یک برنامه هماهنگ ایمنی حریق باید به شکلی طراحی شود که در آن میزان خطر هریک از مواد و عملکرد وسایل اطفای حریق بخوبی نشان داده شود.  

این برنامه دستگاههای مختلفی از جمله آب پاش های اتوماتیک ، زنگ خطرهای آتش و سیستمهای مخصوص فرونشاندن آتش را شامل میشود . هدف طرح ایجاد ساختمانهای مناسب ، تدوین قوانین جامع آتش ، تدارک تیمهای عملیاتی ماهر و همچنین ارائه اختیارات قانونی لازم می باشد .

ج / طرح ایمنی آتش :

این طرح در صدد ایمن کردن محیط در برابر آتش سوزی است . مهمترین راهکارهای ایمنی در این طرح عبارتند از :

- نصب و نگهداری کاشف های دود بمنظور آگاه ساختن افراد از حریق .

- طرح ریزی برنامه فرار از ساختمان و انجام تمرین های لازم .

- نصب سیستم های آب پاش اتوماتیک برای حفاظت و ایمنی کامل در برابر حریق .

این طرح شامل توصیه ها و راهکارهای لازم بمنظور افزایش توان افراد و ساکنین شهرها جهت مقابله با سوانح آتش سوزی است و موارد آموزشی نیز در طرح مورد توجه قرار می گیرد .

2- طرح های که ایمنی در مقابل آتش سوزی یکی از اجزای آنهاست :

الف / هدایت خدمات شهری :

برخی دیگر از شهرهای دنیا با هدایت خدمات شهری سعی در تعیین وظایف بخشهای مختلفی دارند که برای ارائه خدمات شهری ایجاد شده اند .

در بین این بخشها سازمان آتش نشانی وجود دارد . وظایف این سازمان جلوگیری از آتش سوزی ، ارائه آموزشهای عمومی در جهت ایمنی در برابر آتش ، ارائه خدمات اورژانسی ، تقویت قوانین حریق ، بازرسی آئین نامه ها و مقررات ساختمان و همچنین رسیدگی به آتش سوزی های مختلف می باشد . در اداره منابع انسانی نیز یک بخش به مدیریت خطر اختصاص داده می شود این بخش مسئولیت جلوگیری از وارد آمدن زیان و خسارت و همچنین کنترل خسارات احتمالی و تدوین برنامه های ایمنی را دارد .

ب / طرح جامع شهری :

 اما آنچه بیشتر از همه در شهرهای دنیا در زمینه ایمنی در برابر آتش مطرح است ، بحث ایمنی در طرحهای توسعه شهری است . در این رابطه طرح جامع شهر مورد استفاده قرار می گیرد . که یک گزارش رسمی از اهداف و سیاست ها برای توسعه آینده شهر است . طرح بر نقشه ها ، سیاست ها و استانداردها دلالت دارد . یکی از مهمترین اهداف کلی طرح آن است که ملاحظات بلند مدت طرح را به اعمال کوتاه مدت تبدیل کند . تصمیمات عمومی و خصوصی تغییرات لازم به شکل روشن و با چشم اندازی بلند مدت مطرح میگردد ودر کل، طرح قصد دارد محیط فیزیکی شهر را بهبود بخشد . قوانین طرح ، هدایت کننده رشد منظم شهر هستند .

طرح تمام جنبه های فیزیکی شهر را پوشش می دهد و یک راهنما برای هماهنگی فعالیتهای همه موسسات ، ادارات و اشخاص است . در طرح های توسعه شهری در اغلب شهرهای توسعه یافته دنیا یک بخش از طرح به مباحث ایمنی می پردازد . اگر چه طرح های مختلف از غالب یکسان تبعییت نمی کنند ، ولی طرحهای جامع موارد ذیل را پوشش می دهند :

ابتدا مقصود و هدف اصلی مشخص شده و سپس وضعیت موجود شناسایی میگردد . در ادامه به تجزیه و تحلیل مسائل جهت برنامه ریزی برای آینده پرداخته می شود و در پایان اهداف کلی ، اهداف جزئی،سیاست ها و برنامه ها و حتی بخش مسئول اجرای طرح مشخص میگردد .

طرحهای شهری ایران :

 درخصوص طرح های شهری کشور بعنوان نمونه تعدادی از طرحهای جامع  شهری وجود دارند مانند : تهران ، هشتگرد ، و گلپایگان که در این خصوص به طرح جامع شهری تهران اشاره میگردد .

طرح ساماندهی تهران ( طرح جامع جدید ) بر مبنای مفاد صورتجلسه مورخ 16/6/82 شورای نظارت بر گسترش شهر تهران در برنامه اقدامات وزارت مسکن و شهرسازی قرار گرفت . مطالعات طرح توسط مهندسین مشاور آتک از اواخر سال 1365 آغاز گردید . مطالب طرح در بیش از 20 سرفصل اصلی و 50 سرفصل فرعی در 40 مجلد با بیش از چهار هزار برگ گزارش و 200 برگ نقشه و حدود 30 مورد مطالعات موردی گردآوری و تدوین شد . چهارسال پیش از آغاز مطالعات ، طرح جامع پس از گذراندن جلسات متعدد ، بررسی در کمیته ها و کمیسیون های تابع شورای عالی شهرسازی و معماری ایران طی دو جلسه نهایی به تاریخ 20 آبان و 19 اسفند سال 1370 به تصویب رسید .

متعاقب آن تغییرات لازم ، متاثر از سیاست گذاریهای شورای عالی شهرسازی و معماری در طرح جامع منعکس شده و جهت استحضار مسئولین رده بالای تصمیم گیری در مسایل برنامه ریزی کشور ، به دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران تقدیم شد . شورا نیز پس از تصویب آنرا به شهرداری ابلاغ نمود .

در قسمتی از این طرح چگونگی توزیع تسهیلات شهری ، شبکه راههای طرح و همچنین تراکم مناطق و حوزه های شهری تشریح شده است . کاربری فضای سبز ، کاربری انتظامی و کاربری تاسیسات و تجهیزات شهری از جمله مواردی هستند که بعنوان زیر بخش در قسمت توزیع تسهیلات شهری آورده شده اند .

در قسمت کاربری تاسیسات و تجهیزات شهری ، از پست های آتش نشانی صحبت شده که در آن میزان اراضی اختصاصی پست های آتش نشانی و ایستگاه مرکزی آتش نشانی در شهر مشخص شده است .

در قسمتی دیگر از طرح جامع ، تحت عنوان «‌برنامه و طرح ساماندهی نسبت به تعیین سطوح مورد نیاز کاربری » آمده است که : مطالعات وضع موجود طرح ساماندهی تهران در مورد کاربری اراضی با توجه به زمان مطالعات و کم و کیف اطلاعات در دسترس به مقیاس شهر و فراتر بسنده کرده است .

در مرحله تجزیه و تحلیل با توجه به آمار تعداد کلیه فعالیت ها در سطح تهران ، برآورد سطوح کاربری های مختلف ، برحسب سلسله مراتب مختلف تقسیمات فضایی شهر انجام شده که از این رهگذر کمبود اراضی کاربریهای مختلف مورد شناسایی قرار گرفت . برنامه طرح مبتنی بر ارایه مبانی لازم جهت تهیه طرحهای تفضیلی در مراحل بعدی است . به این دلیل لازم بود با توجه به الگوی آتی شهر و برنامه های طرح ، سطوح مورد نیاز خدمات گوناگون و موقعیت فضایی هر یک در سطح شهر مشخص گردد . با توجه به اینکه وسعت شهر و جمعیت شهر بعنوان عامل استراتژیک و حد نهایی توان تهران ، محدود است ، توسعه ای در رده شهر و فراتر در زمینه تجهیزات و تاسیسات زیر بنایی به جز افزایش توان فنی تاسیسات در نظر گرفته نشده و لذا تغییری در سطوح موجود این کاربری در طی دوره طرح داده نمی شود .

تا این قسمت در رابطه با ایمنی در مقابل آتش سوزی تنها اختصاص اراضی به آتش نشانی ها در طرح جامع آمده است . اما در قسمتی دیگر بصورت غیر مستقیم چنین آمده است :

تغییر بافت فعلی شهر در جهت بهبود عوامل محیطی شهر فعلی با به اجرا درآمدن برنامه های ذیل امکان پذیر می باشد :

- نوسازی و بهسازی مناطق فرسوده شهر .

- تامین و توزیع صحیح و منطقی تاسیسات و تجهیزات شهری مانند مدارس ، درمانگاهها و غیره  .

- انتقال و رفع عوامل مضر مانند : صنایع مزاحم و تراکم شدید ترافیک و غیره .

- تامین فضای باز کافی برای تفریحات و فعالیت های سالم شهری .

- تامین فضای کافی مسکونی در مدت طرح .

- تقلیل تراکم شدید جمعیت .

- تامین امکانات اشتغال محلی .

همانطوریکه مشاهده میشود تغییر بافت فعلی شهر به شکلی که اشاره شد گامی در جهت ایمنی شهری در مقابل آتش سوزی است . ولی این قسمت از طرح درجمع به این موضوع مستقیماً اشاره ندارد . در قسمت های دیگر طرح جامع به موارد ذیل اشاره شده است .

در مورد تفکیک اراضی ، مطالعات جامعی بعمل آمده و نه تنها آیین نامه موقت و نقشه تفکیک اراضی برای توسعه منظم تهران در چند سال آینده تهیه گردیده ، بلکه در مورد درخواست های مردم برای تفکیک اراضی پیشنهادی ، مطابق با اصول و موازین شهرسازی اقدام شده است .

الف / تجهیزات شهری :

بمنظور حصول اطمینان از توسعه منظم و باقاعده تجهیزات شهری باید مطالعات و بررسی های دقیقی بمنظور گردآوری و تنظیم اطلاعات و آماری که اساس نقشه تفضیلی تجهیزات شهری را در آینده تشکیل دهند صورت گیرد و اقدامات لازم بمنظور رفع یا تصحیح معایب و نقایص موجود انجام شود .

ب / رفت و آمد و راهنمایی :

بمنظور رفع نقایص و بهبود رفت و آمد و ایمنی عابرین پیشنهادهایی در کوتاه مدت ارائه می شود . در جلد 5 طرح جامع نیز در مورد محدودیت های نامناسب توسعه شهری چنین آمده است :

- محدودیت شیب ها و عوارض همجواری سلسله جبال البرز و آنتی البرز .

-  محدودیت اراضی کم مقاومت منطقه ای تهران .

- محدودیت اراضی در پهنه خطر زمین لرزه .

- محدودیت اراضی بعلت بالا بودن سطح آبهای زیر زمینی .

- جمع بندی از محدودیت عوارضی زمین در توسعه تهران .

مطالعات زمین شناسی نشان می دهد که اصولاَ تهران در منطقه ای زلزله خیز قرار دارد . بنابراین لازم است در کلیه ساخت و سازهای تهران به این نکته توجه شود . اما بخش هایی از تهران در مناطقی از پهنه زمین لرزه قرار دارند که لازم است از ساخت و ساز در این نقاط اجتناب شود .

محدودیت حریم ها :

- حریم های خطوط انتقال نیروی برق .

- حریم های خطوط انتقال گاز طبیعی و تاسیسات مربوطه .

- حریم های جاده ها .

- حریم های راه آهن .

- حریم های مترو .

- حریم های فرودگاه .

- حریم های ارتباطی مخابراتی .

- حریم های مسیل ها ، نهرها و کانال های آبرسانی - حریم های حفاظتی زیست محیطی ( آلودگی صنعتی ، رادیو اکتیویته ، صوتی ) .

- حریم های اماکن نظامی .

نتیجه گیری :

در سطح شهرها ، جهت پیشگیری و مقابله با سوانح آتش سوزی ، برنامه ریزی شهری با استفاده از طرح های شهری مهمترین گام را بر میدارد . کشورهای مختلف دنیا ، اقدامات گوناگونی در این رابطه انجام می دهند و از طرح های شهری یا شکل های مختلفی جهت جلوگیری و مقابله با آتش سوزی استفاده می کنند .

یکی از این شکل ها کنجاندن بخش ایمنی در مقابل آتش سوزی در طرح جامع شهر است که مهمترین قسمت آن پس از شناخت وضع موجود ، تجزیه و تحلیل سوانح آتش سوزی جهت برنامه ریزی و سپس تدوین اهداف کلی وجزیی و سیاستها و برنامه هاو تامین ضمانت اجرایی آنهاست.

در طرحهای توسعه شهری دنیا، تلاش در جهت کامل کردن برنامه ریزی ، بمنظور افزایش ایمنی و خدمات مقابله با آتش است . این برنامه ریزی از طریق مشخص کردن اهداف ، سیاست ها و برنامه ها و همچنین ضمانت اجرایی آن ، علاوه بر پیشگیری ، به هماهنگی بین ارگانهای شهری در کاهش و مقابله با خطرات آتش سوزی کمک می کند و خط مشی مقابله با سوانح و افزایش ایمنی را مشخص می نماید .

در طرحهای شهری ایران همانطور که مشاهده شد ، بخش خاصی به ایمنی تخصیص داده نشده است . در مورد ایمنی در مقابل آتش سوزی نیز تنها مشخص کردن ایستگاههای آتش نشانی مورد توجه قرار گرفته است .

اگر چه وظیفه اصلی سازمان آتش نشانی ، امداد و نجات است ، ولی در زمینه پیشگیری از آتش سوزی از دیدگاه برنامه ریزی شهری اقدامی صورت نگرفته و لازم است در این رابطه در طرحهای شهری ایران تجدید نظر شود .

چنانچه واضح و روشن است بحث ایمنی در طرحهای شهری کشور ، جایگاه ویژه ای ندارد و با توجه به مشابه بودن شرح خدمات در طرحهای توسعه شهری ایران به سادگی امکان وارد کردن این موضوع در طرحهای توسعه شهری ایران نیست . با توجه به طرحهای شهری دنیا و مشخص بودن اهمیت پرداختن به ایمنی در طرحهای توسعه شهری ، توصیه میشود بعنوان اولین راهکار شرح خدمات طرحهای توسعه شهری از حالت مشابه و یکنواخت خارج شده و هر شهر با توجه به خصوصیات مختص خود شرح خدمات خاصی داشته و یکسری اصول در نوشتن شرح خدمات رعایت شود . در ادامه و پس از تغییر شرح خدمات قراردادن مقوله ایمنی بعنوان یک اصل در طرحهای توسعه شهری مد نظر قرار گیرد .

منابع:

1- وزارت کشور – طرح جامع آتش نشانی و امور ایمنی شهرهای کشور – چاپ اول – مرکز مطالعات  برنامه ریزی شهری – سال 1372 .

2- وزارت مسکن و شهرسازی – مهندسین مشاور مرجان – سال 1348 .

3- مرکز مطالعات برنامه ریزی شهری .

4- طرح جامع آتش نشانی و امور ایمنی شهرهای کشور .

5- ماهنامه فرهنگ ایمنی سال دوم شماره 9 صفحه 12 الی 21 – سازمان آتش نشانی