بنیاد آموزش، ایمنی و پیش گیری از اثرات سوانح ( آپ )

منابع اصلی مدیریت امداد و نجات: 1- سوانح و رابطه آن باتوسعه و برنامه ریزی 2- برنامه ریزی و نقش آن در پیشگیری از سوانح

پیامی سبز در زمینه پیشگیری از اعتیاد

عنوان کتاب : پیامی سبز در زمینه پیشگیری از اعتیاد

مؤلفین : دکترعلی اکبر رضایی انصاری ، دکترحمید صالح پور ، سید علی سلامت ، حسن حاجی پور ، حسن اعتمادی

ناشر : اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان / نوبت و سال چاپ : اول – بهار 1380 / قطع : جیبی / تیراژ : 145000 /

 « فصل اول : کلیات »

تعاریف و مفاهیم

اعتیاد : اعتیاد یعنی وابستگی به مواد

مواد اعتیاد آور: مواد اعتیاد آور شامل همه ی موادی است که روی مغز تأثیر گذاشته و باعث هیجان ، عصبانیت ، افسردگی ، رفتار غیر طبیعی و یا گیجی می شوند و مصرف مکرر آنها وابستگی ایجاد می نماید .

وابستگی : وابستگی یعنی تمایل شدید فرد به ادامه ی مصرف یک ماده .

 وابستگی باعث بروز برخی رفتارها و حالت های غیر عادی زیر در فرد می شود:

فرد وابسته برای رسیدن به حالت نشئه وسرخوشی مجبور است به تدریج مقدار ماده ی مصرفی را افزایش دهد .

فرد وابسته ، در صورت عدم مصرف ماده ، به عوارض ناراحت کننده ای از نظر جسمی و یا روانی دچار می شود .

فرد وابسته به تدریج نسبت به آداب و مسئوولیت های خانوادگی و اجتماعی خود بی تفاوت می شود .

فرد وابسته گاهی به ترک ماده تمایل پیدا می کند ، اما نمی تواند آن را ترک کند .

سوء مصرف : سوء مصرف بدین معنا است که اگر چه فرد نسبت به مواد اعتیاد ندارد ، ولی آن را مصرف می کند و در مقایسه با وابستگی حالات خفیف تری را نشان می دهد . این امر منجر به بروز مشکلات قانونی ، اجتماعی و یا ارتباطی شده و فرد را از انجام وظایفش باز می دارد .

مواد مورد سوء مصرف :

هدف از آشنایی با مواد مورد سوء مصرف ، مخدر و ابزارهای مصرف آنها ، افزایش توانایی در شناسایی مبتلایان احتمالی به مصرف مواد مخدر در محیط زندگی می باشد . مواد مخدر مورد سوء مصرف انواع زیادی دارد . ما در این کتابچه تنها مواردی را ذکر می کنیم که مصرف آن در ایران رایج تر می باشند .

تریاک :

  تریاک از گیاه خشخاش به دست می آید . منشاء هروئین ، کدئین و مرفین نیز همین ماده است . تریاک معمولاً به رنگ قهوه ای تیره و دارای قوامی خمیری است که بویی شبیه به ادرار مانده دارد و هنگام سوختن بوی خاصی شبیه چسب دوقلو می دهد .

سوخته ی تریاک:

 پس از کشیدن تریاک ماده ای به رنگ قهوه ای سوخته و براق بدست می آید که سوخته ی تریاک نام دارد .

شیره ی تریاک:

از حل کردن سوخته تریاک در آب و جوشاندن و صاف کردن آن شیره ی تریاک به دست می آید .

هروئین :

هروئین یکی از مشتقات مرفین می باشد . پودری نرم و سفید رنگ بوده که انواع ناخالص آن قهوه ای رنگ است .

هروئین را به اشکال گوناگونی بسته بندی می کنند.

کدئین :

 ماده ی سفید رنگی است که به صورت  قرصهای خالص یا به صورت ترکیب با استامینوفن و آسپرین یا شربتهای ضد سرفه مورد استفاده قرار می گیرد . مصرف مکرر و بدون دلیل قرص های مذکور می تواند نشانه ای از اعتیاد باشد .

 مرفین :

 مرفین پودری است سفید رنگ یا به رنگ کرم ( یا گاهی قرمز آجری ) تلخ مزه و بی بو ؛ این ماده در حالت خاص ، نرم و ورقه ای است .

 البته شکل تزریقی مرفین هم وجود دارد .

حشیش :

حشیش از سرشاخه های گیاه شاهدانه به دست می آید ، که رنگ آن سبز خاکستری و گاهی قهوه ای مایل به سبز است و به نامهای ماری جوانا، بنگ ، گراس و علف نیز معروف است .

داروهایی که مصرف پزشکی دارند:

  برخی داروهایی که برای درمان بیماریها تجویز می شوند . در صورت مصرف نابجا می  تواند اعتیاد آور باشد .

داروهای مسکن ، خواب آور ( دیازپام ، کلردیازوپوکساید ، اکسازپام و ... ) و باربیتورات ها ( فنوباربیتال ، سکوباربیتال و... )

قرص های ضد درد مانند استامینوفن کدئین ، آسپرین کدئین و شربتهای ضد سرفه و خلط آور حاوی کدئین

قرص های دی فنوکسیلات ، بی پیریدین ، آرتان و آمفتامین ها مثل ریتالین .

آثار مصرف مواد افیونی :

آثار مصرف مواد افیونی معمولاً تا 8 ساعت پس از مصرف باقی می مانند . پاره ای از این آثار عبارتند از :

تغییرات رفتاری یا روانی ( ابتدا سرخوشی و سپس بی تفاوتی ، کج خلقی و پرخاشگری بی قراری یا کندی روانی حرکتی و اختلال در قضاوت )

تهوع  و استفراغ

کاهش احساس درد

احساس گرما ، گر گرفتن و خارش بینی

سنگینی دست و پا و سستی

خشکی دهان

کاهش فشار خون

تنگ شدن مردمک

یبوست و کاهش اشتها

افت عملکرد شغلی و اجتماعی

 

آثار مصرف حشیش:

تغییر در درک محرکهای بینایی و شنوایی

تند شدن ضربان قلب

قرمز شدن چشمها

اختلال در حافظه ، گیجی و بی توجهی به اطراف

بهم خوردن تعامل حرکتی

علائم روانی شدید مثل شنیدن صداهای غیرواقعی ( توهم شنوایی ) صحبتهای نامربوط و رفتارهای غیر عادی ، اضطراب و افسردگی

عوارض مصرف طولانی حشیش:

بیماریهای تنفسی مزمن و سرطان ریه

نازایی در زن و عقیمی در مرد

از بین رفتن سلولهای مغزی ( کاهش وزن ، وکوچک شدن حجم مغز )

تشنج

اختلال روانی شدید و پایدار

کم شدن علاقه و انگیزه برای زندگی ، شغل و روابط اجتماعی و خانوادگی ، ناامیدی ، بی تفاوتی و بی مسئولیتی در مقابل امور جاری زندگی که این حالات سبب از دست دادن دوستان ، خانواده و شغل فرد نیز می گردد .

گرایش به سوی مواد خطرناکتر ( مصرف کنندگان هروئین ، تریاک و کوکائین غالباً اعتیاد را با حشیش آغاز کرده اند )

عوارض و مضرات استفاده از مواد مخدر

    گر چه بسیاری از افراد معتاد مصرف مواد را برای به اصطلاح تفریح ، کاهش دردهای جسمی و ناراحتی اعصاب و یا فرار از مشکلات زندگی شروع می کنند ولی مصرف مکرر این مواد ، خود موجب ایجاد بیماریهای مختلف جسمی ، بروز ناراحتی های روانی یا افزایش ناراحتی های قبلی می شود. همچنین مصرف مواد ، از یک طرف باعث بروز مشکلات جدیدی مانند مشکلات مالی ، شغلی و اختلافات خانوادگی شده و از طرف دیگر با تاثیر سوء بر مغز و روان ، توانایی فرد را برای فکر کردن ، تصمیم گرفتن و فعالیت برای مقابله با مشکلات قبلی و جدید کاهش می دهد .

عوارض اعتیاد بر سلامت فرد :

·         از دست دادن زیبایی

·         کاهش میل جنسی

·         سوء تغذیه و کاهش وزن

·         تیره شدن رنگ پوست

·         افسردگی

·         از بین رفتن سلولهای مغزی و کوچک شدن مغز

·         بیماریهای قلبی و ریوی

·         اختلال روانی شدید و پایدار

·         اختلال خواب

·         مسمومیت و مرگ

عوارض خانوادگی اعتیاد :

مصرف مواد نه تنها به فرد مصرف کننده بلکه به هر کس که با او در تماس باشد آسیب می رساند . مشکلات رفتاری و روانی فرد معتاد ، نیاز او به مصرف مداوم مواد و بی تفاوتی اش نسبت به اعضای خانواده ، موجب بروز مشکلات گوناگون خانوادگی می شود ؛ برخی از این عوارض عبارتند از :

·             بروز مشکلات شغلی و تحصیلی

·            از دست دادن اعتبار در خانواده

·            خشونت در خانواده نظیر آزار همسر و فرزندان

·            طلاق و جدایی

·            کاهش درآمد و فقر

·             محدود شدن معاشرت سالم خانوادگی با دیگران

·            عدم رسیدگی به مسایل مربوط به سایر اعضای خانواده

·            بی کفایتی در انجام وظایف خانوادگی

عوارض شغلی اعتیاد :

·                افت اعتبار فردی

·                از دست دادن آینده ی شغلی

·                اخراج و بیکاری

·                کاهش کارآیی

·                سوانح  و حوادث حین کار

عوارض اقتصادی ، اجتماعی اعتیاد :

·                 ضعف پایبندی به اصول اخلاقی و مذهبی

·                 افزایش انواع جرایم مثل سرقت ، فحشا ، خشونت و قتل

·                 افزایش مشاغل کاذب و بیکاری

·                 بی خانمانی و فقر

·                 صرف هزینه برای مراقبت های بهداشتی مراکز درمان معتادان

·                 صرف هزینه  برای نیروهای انتظامی ، دادگاه ها و زندان ها

« فصل دوم : نوجوان و جوانان »

 دوره ی نوجوانی به دوره ایی اطلاق می گردد که فرد از حالت سکون قبلی خارج شده و پا به دنیای تحول می گذارد . نوجوانی محدوده ی سنی 11 تا 20 سال را در بر می گیرد که خود به سه دوره تقسیم می شود : اوائل دوره ی نوجوانی (‌ 11 تا 14 سالگی ) ، اواسط دوره ی نوجوانی ( 14 تا 17 سالگی ) و اواخر دوره ی نوجوانی ( 17 تا 20 سالگی ) . تحولات عمده ی دوره ی نوجوانی در سه بعد روانشناختی ، زیست شناختی و اجتماعی قابل بررسی است .

تغییرات روانشناختی :

تغییر تفکر از حالت پذیرا بودن منفعلانه ی مسایل و حوادث ، به کسب مهارت ، تجزیه و تحلیل مسایل و حوادث بصورت فعال ، تغییر از وابستگی به استقلال طلبی ، تلاش برای شناخت خود و کسب هویت . بسیاری از نوجوانان در این دوره دچار سر درگمی و بحران می شوند که موضوعی طبیعی است ولی عدم توانایی مقابله با آن باعث بروز اضطراب و افسردگی می گردد . بنابراین همانند سازی الگوهای سالم بسیار ضرورت دارد .

تغییرات زیست شناختی :

تحولات زیست شناختی دوره ی نوجوانی شامل تغییرات هورمونی ، افزایش سریع قد و وزن و بروز خصوصیات ثانویه ی جنسی است .

تغییرات اجتماعی :

روابط بین فردی و اجتماعی افزایش چشمگیری می یابد ، ارتباط با همسالان و دوستان در اولویت قرار می گیرد ؛ لذا با توجه به تغییر و تحولات وسیع در ابعاد مختلف در دوره ی نوجوانی به استناد آمارهای مختلف جهانی این دوره را پر خطرترین مرحله برای شروع مصرف مواد می دانند .

علل و عوامل گرایش به اعتیاد در نوجوانان و جوانان

خصوصیات شخصی

·         اعتماد به نفس پایین :

برخی از نوجوانان و جوانان علیرغم داشتن استعداد و توانمندی نگرش منفی به خود داشته ، خود را بی ارزش می پندارد و در اکثر موارد احساس شکست و ناکامی نموده ، به جای حل مشکل ، خود را سرزنش می نمایند .

·         عدم ابراز وجود :

  برخی از نوجوانان و جوانان قادر به اظهار و ابراز توانمندیهای خود نمی باشند ، آنها در برخورد با محیط بصورت غیر فعال رفتار می کنند ، قادر به بیان افکار ، نظرات و پیشنهادات خود نمی باشند و در برابر خواسته های غیر منطقی دیگران نمی توانند مخالفتی از خود نشان دهند . عدم توانایی « نه» گفتن نمونه ای از این موارد می باشد .

·       عدم توانایی نه گفتن در مقابل فشار همسالان و دوستان:

 گاهی ما قدرت « نه » گفتن در مقابل پیشنهادات غیر منطقی دیگران را نداریم و فکر می  کنیم اگر به آنها « نه » بگوییم نشانه ی ضعف ماست و در جمع آنان پذیرفته نخواهیم شد و تصور می کنیم همیشه باید مورد تایید دیگران باشیم و اگر غیر از این باشد فاجعه آمیز خواهد بود ، بنابراین با این طرز تفکر به خواسته های غیر منطقی آنان تن در می دهیم .

 

·       تزلزل در تصمیم گیری :

  تجزیه و تحلیل نادرست موضوعات ، عدم ارتباط صحیح بین آنها و ترس از عواقب احتمالی ، می تواند منجر به تزلزل در تصمیم گیری شود.

·       گوشه گیری و انزوا طلبی :

  در برخی موارد مشاهده می شود که نوجوانان و جوانان از اطرافیان خود دوری کرده و ارتباط بین فردی و اجتماعی کمی دارند ؛ به همین دلیل ممکن است به مرور منزوی شوند.

·       نگرش مثبت به مواد :

 گاهی نوجوانان و جوانان تصور می کنند که مصرف مواد می تواند آنها را در جمع مطرح سازد و به این ترتیب احساس بزرگی نمایند که این تصور اشتباه ممکن  است زمینه ساز گرایش به مصرف مواد باشد .

·       عدم مسئولیت پذیری :

 جامعه و ارزش های آن نقش های متفاوتی را به افراد محول نموده و در مقابل هر نقش مسئوولیتی قرار داده ، مانند نقش پدری ، مادری ، فرزندی و اجتماعی ؛ عدم پذیرش مسئوولیت ها می تواند زمینه را برای بروز ناهنجاریهای فردی و اجتماعی به وجود آورد .

·       عدم تحمل ناکامی و شکست :

 زندگی گاهی همراه با شکست و ناکامی است، برخی از ما احساس می کنیم که نباید با ناکامی مواجه شویم و زندگی همیشه باید بروفق مراد باشد . بنابراین به خودمان می قبولانیم که همیشه باید بدون مشکل باشیم ؛ لذا با این طرز تفکر ، قدرت تحمل شکست را نداریم و به محض روبرو شدن با ناکامی از هم می پاشیم .

·       تکانشگری :

برخی از ما بنا به خصوصیات شخصیتی که داریم بدون تفکر و تجزیه و تحلیل مسایل بصورت ناگهانی و بر اساس احساسات و هیجانات اقدام به عمل می کنیم ؛ در حالی که به عواقب نهایی آن کار ، نمی اندیشیم .

·       عدم پای بندی مذهبی :

نقش اعتقادات دینی و مذهبی در پیشگیری از آسیب ها و انحرافات اجتماعی انکار ناپذیر است ؛ لذا عدم پایبندی به اصول مذهبی می تواند یکی از علل گرایش به سمت مصرف مواد باشد .

·       باورهای نادرست در مورد مصرف مواد :

برخی از جوانان و نوجونان به اشتباه تصور می کنند که با دیگران فرق دارند و مصرف گاه گاه مواد مخدر برایشان مشکل ایجاد نمی کند . در حالی که بر اساس تحقیقات موجود، مشخص شده که اکثر معتادان ، اعتیاد خود را با مصرف تدریجی و به اصطلاح تفریحی و گاه به گاه شروع کرده اند.

اختلالات روانپزشکی

·       افسردگی :

 گاهی در دوره ای از زندگی احساس می کنیم که خلقمان تغییر کرده است . غمگین و پژمرده ایم  و نسبت به خود ، جهان و آینده بدبین شده ایم و تمایل نداریم با دیگران ارتباط برقرار کنیم ، از زندگی  کردن و از همراهی با دیگران لذت نمی بریم و حوصله ی انجام کارها را نداریم ، این حالات باعث آزار و اذیت ما می شود و برای رهایی از این حالتها به جای این که ، برای درمان به متخصصان مربوطه مراجعه نماییم ، مصرف مواد را به غلط به عنوان راهکار انتخاب می کنیم .

·       اضطراب :

 برخی از ما ممکن است بیش از حد دلواپس ، گوش به زنگ حوادث و نگران آینده باشیم ، حتی ممکن است علایم جسمی اضطراب ( تپش قلب و ... ) در ما ظاهر شود ، این حالات بسیار ناخوشایند بوده و لازم است با مراجعه به متخصصان نسبت به درمان خود اقدام کنیم .

اختلال شخصیتی

برخی از افراد طی مراحل شخصیتی خود دچار مشکلاتی می شوند که باعث بروز صفات و رفتارهای نابهنجار در آنان می گردد ؛ در چنین مواردی امکان گرایش به انحرافات اجتماعی زیاد است ( بعنوان مثال برای افرادی که مبتلا به اختلال شخصیتی ضداجتماعی اند ، قانون گریز بوده و اغلب درگیری  قانونی دارند ) .

بیماریهای جسمی

 برخی از بیماریهای جسمی ( سر درد ، کمر درد و ... ) ماهیتی مزمن داشته و در دوره ای طولانی از زندگی با فرد همراه می باشند ، این بیماریها ممکن است نسبت به درمان های رایج مقاوم باشند . ما باید نسبت به این وضعیت آگاهی داشته و از توسل به روشهای غیر علمی (‌خود درمانی ) پرهیز نماییم .

پیشگیری از اعتیاد در نوجوانان و جوانان :

پیشگیری به مفهوم رعایت کلیه ی عوامل و اقدامات قبل از بروز هر گونه بیماری یا اختلال می باشد . بنابراین پیشگیری از اعتیاد شامل  مجموعه ای از فعالیتها می باشد که در جهت کاهش عوامل خطر و افزایش عوامل حفاظت کننده اقدام می کند . لذا با توجه به این که پیشگیری بهترین انتخاب است به بررسی روش های کاربردی به شرح ذیل می پردازیم :

·       افزایش آگاهی از خطرات و مضرات مواد مخدر :

با مطالعه ی کتاب ها ، مجلات و مقالات می توانیم اطلاعات مفیدی درباره ی مواد مخدر ، آثار و عوارض آنها به دست آوریم.( فصل اول کتاب ) 

·       برنامه ریزی مناسب برای اوقات فراغت و تقویت فعالیت های جایگزین :

اوقات فراغت زمانی است که ما فارغ از برنامه های روز مره زندگی هستیم . اهداف اصلی در برنامه ریزی اوقات فراغت شامل برنامه هایی برای استراحت و رفع خستگی ، ایجاد امکان و فرصت لازم برای تفریح ، گسترش استعدادهای فردی و فرهنگی و مشارکت اجتماعی می باشد . بنابراین در این گونه برنامه ریزی ها ، اهداف ذکر شده باید مورد توجه قرار گیرد . اوقات فراغت برای نوجوانان و جوانان می تواند نقش کلیدی در به وجود آمدن یا جلوگیری از آسیب را داشته باشد .

·       مقاومت در برابر فشار همسالان :

«‌ نه »  گفتن را باید بیاموزیم ، تا بتوانیم در مقابل فشار همسالان با اعتماد به نفس نظرات خود را بیان کنیم .

·       تقویت مهارت های فردی و اجتماعی :

برای برقراری ارتباط با دیگران لازم است با آنها همدلی و هم حسی نموده و اصولی مانند توجه به حقوق دیگران ، مسئوولیت پذیری ، انتقاد پذیری و ... را رعایت کنیم .

·       تقویت اعتماد به نفس و داشتن تصور مثبت از خود:

اگر توانمندیهای خودمان را باور داشته باشیم ، می توانیم با آرامش کامل و به طور مؤثر با حوادث محیطی مواجهه و مقابله نماییم

·       افزایش مهارت های زندگی مانند مهارت حل مسأله :

 در برخورد با مشکل ، ابتدا باید با تفکر منطقی ، موضوع را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده ، راه حل های متفاوتی را در نظر بگیریم و در نهایت منطقی ترین ، مناسب ترین و ساده ترین راه را انتخاب کنیم .

·       تقویت مسئوولیت پذیری :

 باید در قبال خود و دیگران متعهد و مسئولیت پذیر بوده و عواقب اعمال خود را به عهده بگیریم .

·       عدم شرکت در مجامع آلوده:

بر اساس تحقیقات و آمارهای موجود ( گزارش ارزیابی سریع وضعیت اعتیاد در شهرمشهد با همکاری UNDCP ) 8/59 درصد از معتادان اولین بار اقدام به مصرف مواد را شرکت در جشن ها و میهمانی های ناسالم ذکر کرده اند . بنابراین عدم حضور در این گونه مراسم لازم و ضروری است .

·       عدم ارتباط با افراد معتاد :

یکی از عوامل مهمی که می تواند ما را سمت اعتیاد بکشاند معاشرت با افراد معتاد است ، زیرا آنان دوست دارند ما نیز مثل آنها باشیم. بنابراین ، برای سالم ماندن ، همواره باید دوستان سالمی داشته باشیم .

« فصل سوم : خـانواده »

خانواده کوچکترین واحد اجتماع است که اساس تشکیل جامعه و حفظ عواطف انسانی را بعهده دارد . در خانواده  هر  یک  از اعضاء دارای نقش خاص خود بوده و در عین حال این نقش ها مکمل یکدیگر می باشند . در درون خانواده است که فرد الگوهای رفتاری  ، عاطفی و هیجانی خود را با دیگر اعضاء داد و ستد نموده و به انتقال حالات و نشانه ها و حساسیت های خود می پردازد . از دیگر وظایف مهم خانواده برقراری روابط عاطفی بین زن و شوهر و فرزندان می باشد و به همین دلیل فرزندانی که در خانواده هایی با روابط عاطفی سالم پرورش می یابند بسیار کمتر دچار آسیب و انحراف می شوند .

خانواده های آسیب پذیر

·       خانواده ی پرتنش :

  تفاوت سلیقه و عقیده بین والدین اغلب باعث درگیری و مجادله شده و در نهایت فشار روانی فراوانی به فرزندان وارد می کند . در این حالت ممکن است فرزندان برای رهایی از اضطراب و تنش به محیطی خارج از خانواده پناه ببرند و به این ترتیب احتمال آسیب افزایش یابد .

·       خانواده های تک سرپرست و بی سرپرست :

 اکثر تحقیقات حاکی از آن است که آسیب های اجتماعی در خانواده های تک سرپرست و بی سرپرست بیشتر از خانواده های معمولی می باشد . زیرا بر این خانواده ها نظارت سالم و سازنده یا وجود ندارد  و یا بسیار اندک است و در  عین حال روابط عاطفی اعضای خانواده کم و بیش دچار اختلال شده است . طلاق یکی از این موارد محسوب می شود . بنابراین دختران و پسرانی که والدین خود را در اثر جدائی و طلاق از دست می دهند بیشتر به بزهکاری و اعمال ناپسند روی می آورند .

·       خانواده های بد سرپرست :

 والدین ، الگوی اصلی فرزندان می باشند ؛ در اکثر تحقیقات مشخص شده  است که فرزندان ، بسیاری از رفتارهای خوب یا بد خویش را از پدران و یا مادران خود ، آموخته اند . بی تردید معتاد بودن یکی از والدین ( یا هر دو ) این تصور را در فرزندان به وجود می آورد که اعتیاد یک عمل عادی بوده و جزئی از روند رشد و بزرگسالی محسوب می شود . در بیشتر خانواده هایی که یکی از والدین معتاد می باشند خود ناخواه آشنایی با استعمال مواد مخدر به آسانی صورت گرفته و جو خانواده ، گرایش به مصرف مواد مخدر را تسهیل می نماید . طبق آمار حدود 30 درصد از معتادان کسانی بوده اند که قبل از رسیدن به سن 10 سالگی در خانواده های معتاد رشد کرده اند .

·       خانواده های دارای مشکلات ارتباطی :

 وجود روابط گرم و صمیمی در خانواده ، یکی از بهترین ابزارهای پیشگیری از آسیب های اجتماعی است . ایجاد و برقراری روابط صمیمی و سرشار از ثبات و امنیت عاطفی در خانواده ، باعث تقویت اعتماد به نفس همراه با احساس تعلق به جمع و نوعدوستی می شود .

در مواردی که روابط عاطفی بین اعضای خانواده سرد و خشک باشد ، فرزندان احساس تنهایی نموده و برای پر کردن خلاء عاطفی خود به محیط خارج از خانواده پناه می برند .

·       خانواده های دارای مشکلات تربیتی :

روش تربیتی والدین عامل مؤثری در تکامل و تکوین شخصیت فرزندان است . روش های تربیتی سخت گیرانه ، تحکم آمیز و یا سهل انگارانه ، آسیب زا بوده و زمینه ساز انحرافات اجتماعی از جمله اعتیاد می باشد .

پیشگیری از اعتیاد در خانواده

به منظور پیشگیری از گرایش فرزندان به مصرف سیگار و مواد مخدر قبل از هر چیز ، خانواده ها باید نسبت به موارد ذیل آگاهی کافی داشته باشند :

·       کسب اطلاعات کافی در مورد سیگار ، تنباکو و سایر مواد مورد سوء مصرف :

پدران و مادران باید درباره مواد مخدر رایجی که ممکن است توسط نوجوانان و جوانان مورد سوء‌مصرف قرار گیرند ، اطلاعات کافی داشته باشند ( فصل اول کتاب ) . آشنایی با نامهای رایج مواد ، شکل ، روش مصرف ، عوارض خوشایند و ناخوشایند آنها برای پاسخگویی به پرسش های فرزندان ضرروی است .

·       آگاهی از علائم سوء ‌مصرف مواد :

آگاهی ازاثرات و خصوصیات مواد مخدر، والدین را قادر می سازد که علائم و نشانه های اولیه سوء مصرف مواد را به سادگی تشخیص دهند. این نشانه ها عبارتند از : خمیازه کشیدن و چرت زدن ، گوشه گیری و انزوا طلبی ، ترک دوستان قدیم و همنشینی با افراد جدید و مشکوک ، بروز تغییرات ناگهانی در خلق و خوی ، کاهش وزن و تغییر رنگ چهره ، بی اعتنایی به سر و وضع و نظافت شخصی ، پر حرفی و گفتن مطالب بی ربط ، فرار از فعالیت های بدنی ، قفل بودن در اتاق و پنهان کاری ، خارش بدن و صورت به ویژه قرمز شدن چشمها و برافروختگی صورت ، فراموشی ، کم توجهی و اخلال در تمرکز  ، بروز مشکلات تحصیلی ، کاهش انگیزه ، بی علاقگی  به شرکت در تفریح و فعالیتهای خانوادگی ، دروغ گویی ، طولانی شدن زمان ماندن در توالت و ...

·       آگاهی از موقعیتهای زمانی و مکانی مخاطره آمیز:

پدران و مادران باید بدانند که چه فرصتها و محیط هایی ممکن است برای آشنایی فرزندانشان با مواد مخدر وجود داشته باشد .

تنها ماندن در منزل و در دسترس بودن سیگار و دارو می تواند باعث تحریک حس کنجکاوی و اقدام به سوء مصرف گردد . رفت و آمد به مکانهای آلوده ، شرکت در جشنها و میهمانی های مشکوک نیز از عوامل مؤثر گرایش جوانان و نوجوانان به مصرف مواد می باشند .

·       آگاهی از شیوه ها و مهارت های تحکیم روابط خانوادگی :

کمک به فرزندان برای شناخت توانایی ها و دادن نگرش مثبت از خود و تقویت قدرت تصمیم گیری از اهم وظایف والدین می باشد

فراهم کردن محیط آرام و خالی از تنش در درون خانواده باعث تحکیم روابط سازنده بین اعضای خانواده می شود . در چنین محیطی است که اعتقادات و ارزشهای استوار و نیرومند در فرزندان پرورش می یابد .

گوش دادن با علاقه و توجه به حرفهای فرزندان باعث استحکام شخصیت و افزایش مقاومت آنها در رابطه با اصرار دوستان مبنی بر انجام کارهای ناپسند می شود .

·       آگاهی از روشهای پیشگیری از مصرف مواد مخدر در خانه :

-       والدین باید بکوشند تا الگو و نمونه ی خوبی برای فرزندان خود باشند .

-    والدین باید مقاومت در برابر فشار همسالان را به فرزندان خود بیاموزند .

-    والدین باید فرزندان را به فعالیتهای خلاق و شادی بخش تشویق کنند.

-    والدین باید نظم و قانون سازنده ای را در خانواده برقرار سازند.

·       ارتباط والدین یک محله با یکدیگر و تشکیل گروههای همیاری :

گروههای همیاری شامل افراد داوطلبی می باشند که اهداف مشترک و خیرخواهانه ای مانند پیشگیری از اعتیاد را دنبال می کنند .

پدران و مادران باید بدانند که مراقبت از فرزندان در برابر مواد مخدر و کنجکاوی درباره نشانه های مصرف این مواد به معنی تفتیش و جستجوی مداوم لوازم شخصی فرزندان نیست ؛ توجه و مراقبتی که از سر محبت ، همدلی و یاری رسانی باشد به نقض حقوق انسانی فرزندان نمی انجامد اما گاهی شک بیش از اندازه نسبت به نوجوانان آنها را به جای دور کردن از مواد مخدر به طرف آن سوق می دهد .

 واکنشهای نادرست والدین مانند مضطرب شدن و رفتارهای خشونت آمیز و تهدید به تنبیه ، اوضاع را بحرانی می کند .

درخواست راهنمایی از مدد کاران ، مشاوران ، روانشناسان ، روانپزشکان و پزشکان می توانند بسیار کارساز باشد و در کنار آن باید برای نزدیکتر شدن هر چه بیشتر اعضای خانواده و ایجاد یاری و همکاری تلاش کرد .

« منابع »

1.         رحیمی موقر ، آفرین و ... همکاران - 1376 – راهنمای پیشگیری و درمان اعتیاد – تهران : معاونت امور فرهنگی و پیشگیری سازمان بهزیستی کشور .

2.         کاپلان و ... همکاران – 1998-  خلاصه روانپزشکی – ترجمه نصرت الله پورافکاری – تهران : شهرآب .

3.         کمیسیون میارزه با مواد مخدر – 1376 – کتاب اولین نمایشگاه بین المللی کاریکاتور ضد مواد مخدر – تهران : سروش .

4.         کارشناسان دفتر اعتیاد – 1379 – طرح جامع پیشگیری از اعتیاد- مشهد : معاونت امور فرهنگی و پیشگیری اداره کل بهزیستی خراسان .

5.         آقا بخشی ، حبیب – 1378 – اعتیاد و آسیب شناسی خانواده رویکرد مددکاری اجتماعی – تهران : دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی .

6.         اقلیما ، مصطفی – 1376 – تکنیکهای ارتباط با فرد و خانواده – تهران : دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی .

7.         به پژو ، احمد – 1377 – چهار نوشته درباره مددکاری اجتماعی – تهران : آوای نور