بنیاد آموزش، ایمنی و پیش گیری از اثرات سوانح ( آپ )

منابع اصلی مدیریت امداد و نجات: 1- سوانح و رابطه آن باتوسعه و برنامه ریزی 2- برنامه ریزی و نقش آن در پیشگیری از سوانح

هدف کلی برنامه‌ریزی شهری برای پیشگیری ازبلایا

آمار تلفات انسانی ناشی از سوانح گویای این واقعیت است که تلفات انسانی آنها در کشورهای در حال توسعه و توسعه نیافته بسیار بالاتر از کشورهای توسعه یافته است که این امر بر غیرطبیعی بودن آسیب‌پذیری این جوامع در برابر سوانح صحه می‌گذارد و آن را از یک امر طبیعی و آسمانی جدا می‌سازد؛ به عبارتی دیگر، بسته به میزان توسعه نیافتگی جوامع، آسیب‌پذیری آنها در برابر سوانح بیشتر می‌شود.
در کشورهای در حال توسعه، روند فزاینده و رشد سریع و بی‌برنامه شهرها و تمرکز روزافزون جمعیت در محله‌های پرتراکم و نیز رشد بی‌رویه و بدون کنترل حاشیه‌نشینی در اطراف شهرها و همچنین رعایت نکردن عوامل ایمنی و استانداردها در شهرسازی و معماری به عنوان پتانسیلی برای وارد آمدن خسارات زیاد هنگام وقوع سوانح می‌باشد.
بایستی به این واقعیت توجه نمود که رخداد برخی حوادث و اثرات آنها به دلیل ارتباط متقابل انسان و محیط است و هر چند انسان در رخداد سوانح نقش اصلی ندارد، ولی به عنوان عامل تسریع‌کننده و تشدیدکننده، نقش مهمی را ایفا می‌کند. بنابراین بایستی با برنامه‌ریزی و رعایت اصول و استانداردها، سهم انسان را در رخداد یا اثرات حوادث کاهش داد.
امروزه ضرورت برنامه‌ریزی و تدوین خط مشی‌های مناسب برای کاهش آسیب‌پذیری جوامع شهری قبل و پس از وقوع فاجعه، به اثبات رسیده است و کاملا واضح است که هر گونه برنامه‌ریزی، نیازمند شناخت صحیح زمینه‌های گوناگون فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، محیطی و ... در راستای اجرای برنامه در آن محیط شهری می‌باشد.
در جوامع شهری با به کارگیری اصول و ضوابط شهرسازی و تبیین مفاهیم موجود در این دانش، می‌توان تا حد زیادی اثرات و تبعات ناشی از حوادث را کاهش داد و از طرفی برنامه‌ریزی شهری می‌تواند نقش موثری در این مقوله داشته باشد. هدف کلی برنامه‌ریزی شهری برای پیشگیری از بلایا، تشخیص فرآیند عناصر مخاطره‌آمیز و تقویت ایمنی محیط، به واسطه بهبود و اصلاح شهر و شهرسازی است.
آمادگی ساختار فیزیکی شهر در مقابل سوانح تا حد زیادی تابع مکان استقرار و جغرافیای طبیعی آن و همچنین مشخصات کالبدی سکونت‌گاه‌ها می‌باشد. با توجه به اینکه این سوانح نه تنها بر کالبد شهر بلکه بر فعالیت‌های ساکنان نیز اثرات زیادی می‌گذارد، بایستی به نقش برنامه‌ریزی شهری در فرایند مدیریت سوانح شهری توجه خاص داشت.
وجود آمادگی قبلی و کاهش آسیب‌پذیری شهری در برابر سوانح هنگامی به تمامی معنا تحقق می‌یابد که ایمنی شهر در برابر خطرات سوانح به عنوان یک هدف اساسی در تمامی سطوح برنامه‌ریزی کالبدی مدنظر قرار گیرد. در میان سطوح برنامه‌ریزی کالبدی، شهرسازی کارآمدترین سطح برنامه‌ریزی برای کاهش آسیب‌پذیری جوامع شهری در برابر سوانح می‌باشد و می‌توان با استفاده از تمهیدات برنامه‌ریزی، شهرها را به گونه‌ای طراحی نماییم که به هنگام وقوع سوانح، کمترین آسیب به آنها وارد شود.
نقش مدیریت برنامه‌ریزی و طراحی شهری در دو مقوله ایمنی سکونت‌گاه‌ها و نیز سرعت بخشیدن و تسهیل اقدام‌های مدیریت سوانح، عینیت می‌یابد که جهت تحقق آنها منوط به شرایط کاربری شهری و ویژگی‌های کالبدی است.
وضعیت بد استقرار عناصر کالبدی و کاربری‌های نامناسب زمین‌های شهری، شبکه ناکارآمد شهر، بافت شهری فشرده، تراکم‌های شهری بالا، وضعیت بد استقرار تأسیسات زیربنایی شهر و کمبود و توزیع نامناسب فضاهای باز شهری و ...، نقش اساسی در افزایش میزان آسیب‌های وارده به شهرها هنگام وقوع سوانح به خصوص در مورد رخداد زلزله دارند.
نمودار «نقش برنامه‌ریزی و طراحی شهری در مدیریت بحران» شمای کلی از ارتباط برنامه‌ریزی و طراحی شهری و مدیریت سوانح (بحران) را بیان می‌نماید.
ساختار شهر:
توزیع فضایی عناصر، چگونگی کنار هم قرار گرفتن و ترکیب عناصر و عملکردهای اصلی شهر می‌باشد. تقسیمات کالبدی شهر (کوی، محله، ناحیه، منطقه) و تک مرکزی یا چند مرکزی بودن شهر، وجوه دیگری از ساختار شهر محسوب می‌شود و ساختارهای گوناگون در برخورد با سوانح، رفتارهای متفاوتی دارند.

بافت شهر:
شکل، اندازه و چگونگی ترکیب، کوچکترین اجزای تشکیل‌دهنده بافت شهری را مشخص می‌سازد. در ارزیابی و قطعه‌بندی اراضی، شکل هندسی قطعه، مساحت قطعه، ابعاد و اندازه قطعه، تناسبات طول و عرض قطعه در رابطه با کاربری زمین و نوع مالکیت، ملاک سنجش قرار می‌گیرد. تأثیر این مشخصات به طور مستقیم به دلیل تأثیر بر مشخصه‌های ساخت و ساز و شبکه راه‌ها در ضریب آسیب‌پذیری یا کارایی بافت موثر خواهد بود. مشخصات ساخت و ساز درون هر قطعه زمین و الگوی ترکیب فضاهای باز و بسته و نسبت سطح ساخته شده به فضای باز، مهمترین ملاک کارایی و سنجش خواهد بود؛ همچنین تعداد واحدهای ساختمانی مجزای درون هر قطعه در آسیب‌پذیری موثر است. الگوی همجواری ساخت و سازها و فضاهای باز قطعات مجاور نیز از شاخص‌های دیگر در ارزیابی آسیب‌پذیری و قابلیت بافت شهری می‌باشد.
کاربری اراضی شهری:
برنامه‌ریزی بهینه کاربری زمین‌های شهری نقش مهمی در کاهش آسیب‌پذیری در برابر سوانح، به ویژه زلزله، دارد. هر گاه در تعیین کاربری زمین‌های شهری، همجواری‌ها رعایت گردد و کاربری‌های ناسازگار در کنار یکدیگر قرار داده نشود، نقش مهمی در کاهش آسیب‌پذیری دارد.
تراکم‌های شهری:
هر چه تراکم جمعیتی در شهر کمتر و به طور متعادل در سطح شهر توزیع شده باشد، آسیب‌پذیری شهر کمتر خواهد بود.
تأسیسات و زیرساخت‌های شهری:
تأسیسات و امکانات نقش مهمی را در زندگی شهروندان و حیات شهری دارد و آسیب‌پذیر بودن آنها اثرات مخربی با رخداد حوادث دارد.
شبکه ارتباطی شهری:
اگر شبکه ارتباطی کارایی مطلوبی هنگام حادثه داشته باشد و خود سبب آسیب به محیط شهری و شهروندان نشود، نقش به سزایی در امکان گریز از موقعیت‌های خطرناک و دسترسی به مناطق امن، عبور و مرور سریع و آسان وسایط نقلیه امدادی و سایر موارد اضطراری دارد؛ در یک نگاه کلی، شبکه ارتباطی بر میزان آسیب‌پذیری شهر تأثیر مهمی دارد.

منابع:
ـ حسینی جناب، وحید؛ عبدی فرکوش، بهرام؛ کلیات مدیریت بحران، 1384
ـ مجموعه مقالات گروه پژوهشی مدیریت بحران، پژوهشکده سوانح طبیعی
برگرفته از نشریه بحران مدیریت