بنیاد آموزش، ایمنی و پیش گیری از اثرات سوانح ( آپ )

منابع اصلی مدیریت امداد و نجات: 1- سوانح و رابطه آن باتوسعه و برنامه ریزی 2- برنامه ریزی و نقش آن در پیشگیری از سوانح

جامعه مقاوم در برابر سوانح، مفاهیم و پیشنهادات

دنیس میلتی" در کتاب اخیرش با عنوان "ارزیابی ثانویه مخاطرات طبیعی در ایالات متحده" می­گوید: متاسفانه هیچ دستورالعمل جامعی به توسعه در مناطق مخاطره خیز توجه نمی کند. و به جای آن مقررات فدرال، ایالتی و محلی بیشمار تصویری گیج کننده ایجاد می کند ...
 
 

 

 ...و غالبا تنها زیان‌های کوتاه مدت را کاهش می‌دهند و اجازه می‌دهند که پتانسیل زیان‌های فاجعه بار رشد نماید. درست در همین عبارت است که نیاز اصلی ما یعنی دورنمایی جامع در هدایت تلاش‌ها به اجمال بیان شده است.

* هدف اصلی در این رویکرد تعیین مسیر‌های ضروری جهت به حداقل رساندن زیان‌های انسانی و مالی است.

مفهوم جامعه مقاوم در برابر سوانح صریحا در پاسخ به این دورنما خلق شده است، دستور العمل جامعی که به توسعه در مناطق مخاطره خیز توجه می‌کند و کارشناسان آنرا یک ضرورت می داند. هدف آن تعیین مسیر‌های ضروری برای ماموریت اصلی ما یعنی به حداقل رساندن زیان‌های انسانی و مالی ناشی از رخدادهای فوق العاده طبیعی است. این مفهوم به عنوان طرح کلی و جامع برای رسیدن به هدف در نظر گرفته شده است.

جامعه مقاوم در برابر بلایا، ایمن ترین جامعه ممکنی است که ما دانش طراحی و ساخت آن در بستر مخاطرات طبیعی را داریم. جامعه مقاوم در برابر بلایا روشی برای کمک به جوامع در به حداقل رساندن آسیب‌پذیری آنها در مقابله با سوانح طبیعی از طریق به حداکثر رساندن اعمال اصول و تکنیک‌های کاهش اثرات در فرآیند تصمیم گیری توسعه و یا بازتوسعه است. محله مقاوم در برابر بلایا در تئوری امکان پذیر است و در واقعیت نیز یک مدل و یک فرآیند به شمار می‌آید، مجموعه ای بهینه از اهداف که برای رسیدن به آنها باید تلاش کرد و مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها برای رسیدن به این اهداف. جامعه مقاوم در برابر بلایا همچنین روشی برای برنامه ریزی این اهداف و چارچوبی عملی برای اجرای آنها است.

 * این رویکرد بر این ایده استوار شده که داشتن ساختمانی واقعا ایمن بدون داشتن جامعه­ای‌ ایمن که در آن ساخت و ساز می شود و از آن حمایت می‌کند ممکن نیست.

رویکرد جامعه مقاوم در برابر بلایا باید صریحا جنبه‌های ساختاری ساختمان‌ها و زیرساخت‌های یک جامعه را از طریق مقررات ساختمانی کارآمد هدف قرار دهد، موقعیت ساختمان‌ها را نیز از طریق برنامه‌های عمومی کاربری زمین لحاظ کند. این دوجنبه تنها یک بعد از فضای چند بعدی لازم برای ایجاد چنین اجتماعاتی هستند. این رویکرد ملاحظات غیرساختمانی و کاربردی متعدد کل جامعه را که نیز حائز اهمیت هستند مورد توجه قرار می‌دهد. جامعه مقاوم در برابر بلایا بر این ایده استوار شده که داشتن ساختمانی واقعا ایمن بدون داشتن جامعه­ای‌ ایمن که در آن ساخت و ساز می شود و از آن حمایت می‌کند ممکن نیست.

رابطه میان ساختمان‌های مقاوم در برابر بلایا و جامعه مقاوم در برابر بلایا نیازمند یک ملاحظه ضروری است. استفاده از رویکردی این چنینی برای تحلیل و برنامه‌ریزی سیستم‌های حمایتی از جوامع که برای تضمین ایمنی ساختمان‌ها ضروری هستند اهمیت می یابد. این ملاحظات عبارت اند از: آتش نشانی، پلیس و خدمات پزشکی؛ دسترسی به سیستم‌های حمل و نقل عمومی و خصوصی؛ رابطه آن با برنامه ریزی توسعه؛ رابطه آن با در دسترس بودن محل کار، مدارس و نیازهای روزانه و نیز مسکن.

 * میان چگونگی طراحی جوامع و ظرفیت آنها برای کاهش خسارات رابطه لاینفکی وجود دارد.

سالها تحقیق و تجربه به ما یاد داده که میان چگونگی طراحی جوامع ما و ظرفیت آنها برای به حداقل رساندن زیان‌های مستقیم و غیرمستقیم مخاطرات طبیعی اضطراری رابطه لاینفکی وجود دارد. طراحی مقاوم در برابر بلایا باید موراد ذیل را لحاظ کند:

-          رابطه توسعه سیستم‌های طبیعی

-          الگوهای توسعه و باز توسعه

-          مشخصات و مقیاس زیرساختهای عمومی

-          طراحی، موقعیت و ظرفیت خدمات رسانی امکانات محلی

-          طراحی ناحیه تجاری و مسکونی و

-          در کل، ظرفیت، عملکرد و رابطه کلی اجزا مختلف سیستم محلات

همانطور که وینستون چرچیل در جریان بازسازی‌های بعد از جنگ جهانی دوم می‌گفت « خود ما ساختمان‌ها (و جوامع) را شکل میدهیم و آنها نیز به نوبه خود، ما را شکل می‌دهند». در بستر بلایای طبیعی، آنها ظرفیت ما در ایمنی، بهداشت و رفاه اجتماعی را شکل می‌دهند.

بی شک، ما یک شبه به جایی که امروز هستیم نرسیده‌ایم (نسبت به چگونگی طراحی و توسعه جوامع در مناطق مخاطره خیز) و یک شبه نیز نمی‌توانیم مشکلات را تغییر دهیم. این کار فرآیندی طولانی مدت خواهد بود، اما فرآیندی که اگر بخواهیم زیان‌های را که در حال حاضر خارج از کنترل ماست کم کنیم، باید بلافاصله شروع شود. تقریبا هر تصمیمی که در خصوص برنامه ریزی و توسعه در سطح جامعه اتخاذ می شود، بر ایجاد جوامع ایمن­تر تاثیر می‌گذارد. مفهوم جامعه مقاوم در برابر بلایا ضروری‌ترین مسیرهای این سفر را نشان می‌دهد.

*مقایسه مقاوم در برابر سوانح در مقابل  تاب­آور در برابر بلایا

غالبا این سئوال مطرح می شود که چرا واژه جامعه مقاوم در برابر بلایا در مقابل جامعه تا­ب­آور در مقابل بلایا انتخاب شده است. دلیل خاصی در این زمینه وجود دارد. دیکشنری وبستر تاب­آوری را "توانایی احیاء یا سازگاری آسان به تغییر یا حادثه بد" تعریف نموده است. از سوی دیگر، مقاوم به معنای "توانایی مقاومت کردن" تعریف شده است. آیا ما می خواهیم که جوامع ما در مقابل یک بلا احیا شوند یا به آسانی با آن سازگار شوند  یا اینکه می خواهیم جوامع ما مقاوم در برابر زلزله باشند بدین معنا که اجازه ندهیم خسارت غیرقابل اجتناب یک رخداد طبیعی غیرعادی به درجه فاجعه باری برسد. ما می خواهیم مانع از تبدیل مخاطرات طبیعی به بحران شویم، لذا با یک بلا مقابله میکنیم. می خواهیم جوامع­مان در برابر بلایا تاب­آور باشند. در راستای این ملاحظه و جامعه امروزی ما، مقاوم در برابر بلایا تاثیر بیشتری دارد (نظر بیشتری جلب می‌کند) و لذا مردم بیشتری ترجیح می‌دهند که احساس مقاومت در برابر بلایا کننده و نه تاب­آوری در برابر بلایا.

 

*10 اصل یک جامعه مقاوم در برابر بلایا

مفهوم جامعه مقاوم در برابر زلزله بر مبنای ده اصل زیر که در ماهیت و پذیرش و اعمال موفقیت آن ضروری هستند بنا شده است. بسیاری از محدودیت‌های برنامه‌های که در حال حاضر استفاده میشود در نتیجه عدم درک بسیاری از اصول زیر هستند. این اصول در زیر به اختصار آمده‌اند و در طول این مقاله به تفصیل بررسی شده‌اند:

 

1.رویکرد کلی‌نگر و کامل

همه چیز به هم ارتباط دارد فلذا یک رویکرد کلی نگر و کامل لازم است. شما نمی‌توانید ساختمانی مقاوم در برابر سانحه داشته باشید بدون اینکه جامعه یا منطقه‌ای مقاوم در برابر بلایا داشته باشید که بتوانید آن ساختمان را در آنجا بنا کنید یا از آن حمایت کند. یک جامعه برای اینکه بتواند مانع از تبدیل شدن مخاطرات طبیعی به بحران شود، باید حداقل عملکرد کلی (کارکرد، روابط، خدمات، ظرفیت، اندازه و مقیاس) تمام سیستم‌ها و اجزای جامعه را در نظر داشته باشد و همچنین یکپارچگی ساختاری ساختمان‌ها و کارایی برنامه کاربری زمین را نیز فراموش نکنند. آنچه که به اندازه این دو نگرانی آخر اهمیت دارد آن است که بدانیم برای دستیابی به بیشترین مقاومت، عده بیشتری باید مشارکت داشته باشند.

 

2.نقش اساسی محیط ساخت و ساز

وسیله اول ایجاد جامعه­ای مقاوم در برابر بلایا طراحی یک محیط ساخت و ساز جامعه چند مقیاسی ( زیرساخت حمل و نقل/ آب و برق و گاز، محلات، تسهیلات خصوصی و عمومی، توسعه تجاری، زیرساختهای اجتماعی و فضای باز) است که قسمت اعظم آن از طریق فرآیند برنامه‌ریزی-توسعه­ای اجرا می شود. شروع  فرآیند توسعه یک جامعه مقاوم در برابر بلایا بدون درک نقش اساسی محیط ساخت و ساز و رابطه لاینفک آن با این هدف قطعا به شکست ختم خواهد شد. این موضوع تا حد فراوانی به بازتوسعه جامعه کنونی و توسعه جدید قابلیت اعمال دارد.

 

3.ارتباط  با جوامع با کیفیت

فرآیند ایجاد یک جامعه مقاوم در برابر بلایا باید به عنوان بخشی از یک فرآیند بزرگتر و کامل ایجاد جوامع باکیفیت و پایدار تلقی شود. این راه موثرترین روش تضمین استفاده بهینه از مفهوم جامعه مقاوم در برابر بلایا و اعمال آن است. اولین و مهمترین نگرانی یک جامعه باکیفیت باید ایمنی، بهداشت باشد، ویژگی‌های که نمی تواند در جامعه­ای که ضرورتا در برابر مخاطرات طبیعی و نتیجه بالقوه فاجعه انگیز آنها شکننده هستند وجود داشته باشند. یک جامعه باکیفیت پایدار است و طراحی آن با بهینه کردن حمایت از ساکنان آن در برابر رخدادهای طبیعی غیرعادی آغاز می شود (آنگاه با ملاحظات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی ادامه می یابد)، لذا جامعه­ای مقاوم در برابر بلایا ایجاد می‌کند.

 

4.نقش اساسی حکومت محلی

اگر قرار باشد جوامع مقاوم در برابر بلایا ایجاد شود، آنها باید در سطح حکومت محلی ایجاد شوند. در حالیکه حمایت سیاسی و سیاستگذاری در سطح ملی اهمیت دارد، تنها در سطح استانی و شهرستانی است که ابزارهای حقوقی و توسعه لازم برای اجرای چنین تلاشی به ویژه فرآیند توسعه-برنامه ریزی وجود دارد. تقریبا هر تصمیم در خصوص برنامه‌ریزی و توسعه که در سطح محلی در ارتباط با محیط ساخت و ساز اتخاذ می شود، برای ایجاد جوامع کمتر شکننده و مقاوم در برابر بلایا تاثیر می‌گذارد.

 

5.اهمیت رویکردهای مردمی

درک و استفاده کامل از فرهنگ بی بدیل هر جامعه ضروری است: حکومت، اجتماع تجاری، رسانه، گروه شهروندی و غیره. در استفاده از یک رویکرد هدف محور، اصول و تکنیک‌های توسعه یک جامعه مقاوم در برابر بلایا باید در چارچوب سیاسی، فرهنگی و توسعه-برنامه‌ریزی آن جامعه که پیشتر در حال اجرا است وارد گردد. باید آنها را به عنوان تقویت کننده برنامه‌های کنونی و نه ایجاد کننده برنامه‌های جدید در نظر گرفت. یک برنامه جامعه مقاوم در برابر بلایا، باید از سطح مردمی بنا شود و به ویژگی‌های بی بدیل هر منطقه احترام گذارد و از پایین به بالا ساخته شود و نه اینکه از بالا به پایین تحمیل شود. اگر دانش، کمک فنی و منافع احتمالی لازم باشد یا تقاضا شود، استانها و شهرستانها می­تواند آنها را تامین کند، اما هر جامعه باید تشویق شود و قدرت این را داشته باشد که بتواند برنامه خود را به روش خود اجرا کند.

6.بهبود عملکرد مدیریت بحران

فرآیند جامعه مقاوم در برابر زلزله بهترین روش‌ها برای توسعه کارآمدترین برنامه‌های مدیریت اضطراری و بحران ممکنه را فراهم می کند. این برنامه شامل ارزیابی‌ خطر و آسیب پذیری و همچنین بهینه کردن استفاده از اصول و تکینک‌های کاهش اثرات نیز می شود. همچنین می تواند موجب ارتقای کارایی دیگر اجزای فرآیند مدیریت بحران (آمادگی، واکنش، بهبود) نیز باشد. و در زمانی که منابع، بازیگران بیشتر و بیشتری در مدیریت بحران مشارکت می‌کنند، رویکرد جامعه مقاوم در برابر بلایا نیز می تواند ابزار برنامه ریزی ارزشمندی برای سازماندهی، ارتباط و بهینه کردن نقش هریک از آنها (مدیران حوادث غیرمترقبه، برنامه ریزان محلی، ماموران بهداشتی و ایمنی، ماموران منتخب مردم، شهروندان و گروه های تجاری) در فرایند ایفا کند.

 

7.فواید متعدد

فرآیند ایجاد یک جامعه مقاوم در برابر بلایا، فواید متعدد مستقیم و غیرمستقیم دارد که قبول و پذیرش آنها را در بیشتر موارد ضروری می سازد. از آنجا که مدیریت بحران و کاهش اثرات آنها همیشه در صدر اولویت‌های یک جامعه نیستند، این فواید اضافی (زیست محیطی، اجتماعی، اقتصادی، تجاری و غیره) غالبا به وسیله‌ای برای تشویق و قدرت دادن به جامعه برای اعمال چنین برنامه‌ای می شوند. بنابراین به وضوح شناسایی و استفاده قدرتمند از این فواید گسترده در فرآیند ایجاد یک جامعه با کیفیت زندگی بالا و مقاوم در برابر بلایا ضرورت دارد. جامعه باید این برنامه را نه به این دلیل که دولت فدرال بودجه آنرا می‌دهد بلکه به این دلیل که این کار به نفع آنها است، اجرا کنند.

8. جامعه مقاوم در برابر سوانح به عنوان یک اصل بنیادین حقوق بشری

درک اجتماعی ما از اهمیت نوع جوامعی که برای زندگی در مناطق مخاطره خیز انتخاب می کنیم باید تغییر کند. زندگی در جوامعی که تا حد امکان در برابر سوانح ایمن است همچون جامعه مقاوم در برابر بلایا، نباید یک کالای لوکس یا یک جایزه به شمار رود. زندگی در چنین جوامعی باید یک ضرورت اساسی تلقی شود. باید آنها را به عنوان یک اصل بنیادین حقوق بشر دانست که با مسئولیت های ما در تامین بهداشت، ایمنی، رفاه اجتماعی همراه است. حداقل، استفاده از دانش مدرن موجود در این موضوع باید در توسعه و بازتوسعه این جامعه ضروری باشد. چنین تغییری در برداشت و اثرات بعدی آن، را طولانی برای رسیدن به این هدف دارد.

 

9.به حداقل رساندن هزینه‌های مخاطرات طبیعی

فرآیند ایجاد جامعه مقاوم در برابر بلایا مهمترین ابزار موجود برای به حداقل رساندن هزینه‌های در حال رشد ناشی از مخاطرات طبیعی است. قسمت اعظم از زیان‌های مستقیم و غیرمستقیم و هزینه‌های بعدی مخاطرات طبیعی به محیط ساخت و ساز یا طراحی ساختاری و کاربردی غیر مناسب آنها مرتبط است. این زیان‌ها یا به محیط ساخت و ساز (مستقیم) به شکل صدمه مالی یا در نتیجه محیط ساخت و ساز (غیرمستقیم) به شکل زیان‌های ناشی از نقص کابردی، اجتماعی، اقتصادی، اجاری و زیست محیطی وارد می شود. اگر قرار باشد به شکلی قابل توجه این هزینه های عمومی و خصوصی غیرقابل قبول را کاهش دهیم.، بهتر است که رویکرد جامعه مقاوم در برابر زلزله را بهتر درک و استفاده کنیم.

 

10.تمرکز اصلی یک جامعه مقاوم در برابر بلایا

زمانی که اهداف و روش‌ها اشتباه گرفته می شود، ضرورت دارد که بر آنچه که هدف اصلی مدیریت کارآمد بحران، کاهش اثرات و جامعه مقاوم در برابر بلایا باید باشد تمرکز کنیم: به حداقل رساندن زیان‌های انسانی، مالی و زیست محیطی و قطع روابط اجتماعی اقتصادی ناشی از رخدادهای طبیعی غیرعادی. تمامی برنامه‌های مرتبط مدیریت بحران (آمادگی، واکنش و بازیابی) باید مستقیما به سوی این هدف سوق داده شده و توسعه یابد. آنها باید وسیله‌های رسیدن به این هدف دیده شوند، نه اینکه خودشان هدف به شمار روند. هر چند ممکن است تمامی این مسائل آشکار باشد، اما متاسفانه در بسیاری موراد چنین نیست. بخش اعظم ناکارآمدی برنامه‌ریزی های مدیریت بحران و ادامه زیان‌های در حال رشد، در نتیجه عدم درک و استفاده مناسب از این تمرکز هستند. درجه موفقیت هر یک از این عناصر می تواند تنها در سایر مشارکت آنها در نیل به این هدف اندازه گیری شود. رویکرد محله مقاوم در برابر بلایا، بستری جامع برای مدیریت این تلاش‌ها فراهم میکند.

منبع:

http://www.ndmo.org

THE DISASTER RESISTANT AND QUALITY-OF-LIFE COMMUNITY, By Donald E. Geis.